Đảng sâm vị thuốc quý có thể thay thế cả nhân sâm

Đảng sâm còn được gọi nhân sâm cho người nghèo, vì đảng sâm có những công dụng như nhân sâm nhưng giá thành lại rẻ hơn rất nhiều. Có thể dung thay nhân sâm trong các bệnh thiếu máu, da vàng, bênh bạch huyết.

Còn gọi phà phòng đảng sâm, lộ đảng sâm, xuyên đảng sâm, đông đảng sâm, rầy cáy (Lạng Sơn), mần cáy. Tên khoa học Cadonopsis sp. Thuộc họ hoa chuông Campanulaceae.

Đảng sâm (Radix Codonopsis) là rễ phơi khô của nhiều loài Codonopsis như Codonopsis pilosula (Franch) Nannf, Codonopsis tangshen Oliv. (Xuyên đảng sâm) và một số Codonopsis khác, đều thuộc họ hoa chuông.

Tên đảng sâm là do vị thuốc giống như sâm, sản xuất ở một địa phương gọi là quận Thượng Đảng (Trung Quốc). Ở Cao Bằng, Lạng Sơn, người Thổ gọi đảng sâm là cỏ rầy cáy, hay mần cáy, lầy cáy.

Mô tả cây đảng sâm

Đảng sâm là một loại cỏ sống lâu năm. Rễ cây hình trụ dài, đường kính có thể đạt 1-1,7cm. Đầu rễ phát triển to, trên có nhiều vết sẹo của thân cũ, phía dưới có khi phân nhánh, mặt ngoài có màu vàng nhạt, trên có các vết nhăn dọc và ngang. Thân mọc bò hay leo, phân nhánh nhiều, phía dưới hơi có lông, phía ngọn nhẵn, lá mọc đối, (ở Việt Nam lá phần nhiều mọc đối) sole hoặc có khi gần như mọc vòng. Cuống lá dài 0,5-4cm, phiến lá hình tim hoặc hình trứng dài 1-7cm, rộng 0,8-5,5cm, đầu tù hoặc nhọn, đáy là hình tim mép nguyên hoặc hơi lượn song, hoặc có răng cưa (Việt Nam) mặt trên lá màu xanh nhạt, mặt dưới trắng. Hoa mọc đơn độc ở kẽ lá. Có 5 lá dài, trang hoa hình chuông, màu vàng nhạt chia 5 thùy, 5 nhị, bầu có 5 ngăn. Quả nang, phía trên có 1 núm nhỏ hình non, khi chin có màu tím đỏ. Mùa hoa nở: Tháng 7-8, mùa quả tháng 9-10.

Đảng sâm vị thuốc quý có thể thay thế cả nhân sâm
Đảng sâm vị thuốc quý có thể thay thế cả nhân sâm

Loài Codonopsis pllosula có lá gần như lá đảng sâm của ta mô tả ở trên, nhưng mép lá nguyên, hoa cũng như vậy, bầu chỉ có 3 ngăn. Loài Codonopsis tangshen Oliv. Có lá dài hơn, cuống lá cũng dài hơn. Bầu cũng 3 ngăn.

Phân bố, thu hái và chế biến

Cho đến năm 1960, đảng sâm bán ở các hiệu thuốc đều nhập từ Trung Quốc và Triều Tiên.
Từ năm 1961, ta bắt đầu khai thác đảng sâm của ta tại các tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn, Lào Cai và các tỉnh có nhiều dân tộc Thái, Mèo.Còn đang tiếp tục phát hiện ở các tỉnh khác.

Việc trồng đảng sâm mới được tiến hành. Cần chú ý trồng vì hiện nay khai thác không đủ nhu cầu. Trồng bằng hạt. Chọn quả giống ở những cây đã được từ 3-5 năm trở lên. Hái những quả có vỏ vàng nhạt, hạt màu đen đem về phơi khô nứt vỏ mà lấy hạt. Hạt lấy được phải đem trồng ngay năm tới, nếu để chậm sẽ mất khả năng mọc, hoặc tỷ lệ mọc sẽ giảm.

Đảng sâm vị thuốc quý có thể thay thế cả nhân sâm
Đảng sâm vị thuốc quý có thể thay thế cả nhân sâm

Đảng sâm ưa những nơi đất cát có nhiều mùn. Vốn đảng sâm mọc hoang ở những nơi có bóng râm, hoặc ở thung lũng rậm rạp, cho nên cần trồng đảng sâm ở những nơi có bóng che râm mát, hoặc gieo những cây khác như đậu tương, ngô, lanh mán, cho mọc cao độ 10-20cm rồi mới gieo đảng sâm. Thường gieo hạt vào tháng 3-5 hoặc tháng 9-10. Muốn cho cây mọc tốt cần làm dàn cho cây leo. Dàn cao độ 2 mét.

Sau khi hát về rửa sạch đất, phân biệt to nhỏ, để riêng, xâu dây vào và phơi đến nửa chừng thì dung tay hoặc miếng gỗ lăn cho mềm và làm cho vỏ và thịt dính chặt nhau, làm như vậy 3-4 lần, cuối cùng phơi hay sấy cho thật khô.

Thành phần hóa học

Thoe nghiên cứu đảng sâm của Trung Quốc có saponin và đường. Sơn bộ nghiên cứu đảng sâm có của Việt Nam thấy có chất đường, chất béo, chưa thấy có chất saponin (Đỗ Trọng Khánh, 1961, Bộ môn Dược liệu Hà Nội).

Tác dụng dược lý

Năm 1934, Kinh Lợi Bân và Thạch Nguyên Cao đã dung đảng sâm mua ở hiệu thuốc Đông Nhân Đường và Trần Thọ Đường (ở Bắc Kinh, Trung Quốc) ngâm với cồn 70o trong một tháng. Lọc lấy cồn, bã còn lại sắc với nước: 1kg đảng sâm cho 200g cồn và 260g cao nước. Dùng cả hai loại cao trên chế thành dung dịch 20%, một phần sau khi hấp tiệt trùng thì đem tiêm, một phần cho lên men để loại hết các trường hợp chất hydrat cacbon như đường rồi mới tiêm, đồng thời lại dung đảng sâm chế thành thuốc cho uống.

Tiến hành thí nghiệm trên thỏ và chó đi tới một số kết quả sau đây:

  • Ảnh hưởng đối với huyết đường:

Tiêm đảng sâm vào con thỏ bình thường thấy lượng huyết đường tang lên. Các ông cho rằng sở dĩ đảng sâm làm tang lượng huyết đường là do thành phần hydrat cacbon trong đảng sâm, vì khi tiêm hay cho uống thuốc đảng sâm đã cho lên men để loại bỏ đường thì đều không làm cho lượng huyết đường tang lên.

Tiêm thuốc đảng sâm chưa lên men và đã lên men đều không thấy ức chế hiện tượng huyết đường tang do tiêm dưới da dung dịch 10% diuretin (4ml/1kg thể trọng). Căn cứ vào quan điểm của Richter, Rose, Nishi và Pollak cho rằng diuretin gây cao huyết đường là do thần kinh giao cảm nên các ông Kim Lợi Bân và Thạch Nguyên Cao cho rằng đảng sâm không ức chế được cao huyết đường do nguồn gốc thần kinh.

  • Ảnh hưởng đối với huyết cầu

Tiêm dưới da dung dịch đảng sâm 20% (4ml/1kg thể trọng) hoặc cho uống (mỗi ngày 20g) đều thấy hồng câu tang lên, bạch cầu giảm xuống. Các tác giả đều chô rằng trong đảng sâm có một hoặc hai chất có ảnh hưởng tới huyết cầu.

  • Ảnh hưởng đối với huyết áp

Tiêm mạch máu dung dịch đảng sâm 20% (chiết xuất bằng nước và bằng rượu) cho thỏ và chó đánh mê, đều thấy hạ huyết áp. Các tác giả có tiêm dung dịch 4,8% glucoza để đối chứng thì không thấy hạ huyết áp, do đó cho rằng hiện tượng hạ huyết áp không liên quan tới thành phần đường trong đảng sâm. Các tác giả cho rằng hiện tượng hạ huyết áp là do dãn mạch ngoại vi, đảng sâm có tác dụng ức chế hiện tượng cao huyết áp do adrenalin gây ra, nếu lượng adrenalin tiêm mà cao thì hiện tượng ức chế kém, nếu lượng adrenalin tiêm thấp, hiện tượng ức chế càng mạnh.

Công dụng và liều thuốc

Mới thấy dùng trong phạm vi đông y.

Đông y coi đảng sâm có thể dung thay nhân sâm trong các bệnh thiếu máu, da vàng, bênh bạch huyết, viêm thượng thận, nước tiểu có anbumin, chân phù đau. Còn dung làm thuốc bổ dạ dày, chữa ho, tiêu đờm, lợi tiểu tiện. Người ta còn gọi đảng sâm là nhân sâm của người nghèo vì có mọi công dụng của nhân sâm lại rẻ hơn.

Đảng sâm vị thuốc quý có thể thay thế cả nhân sâm
Đảng sâm vị thuốc quý có thể thay thế cả nhân sâm

Ngày dung 6-12g, có thể tăng tới 30g, dùng dưới dạng thuốc sắc. Uống luôn 7 đến 14 ngày.

Theo tài liệu cổ, đảng sâm có vị ngọt, tính bình. Vào 2 kinh phế và tỳ có tác dụng bổ trung ích khí, sinh tân chỉ khát. Dùng chữa tỳ hư, ăn không tiêu, chân tay yếu mỏi, phế hư sinh ho, phiền khát. Công dụng gần như nhân sâm nhưng thiên về bổ trung. Người thực tà không dùng được.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi

Nguồn: https://antamvetri.com